Tematyka 7. Kongresu „Zdrowie Polaków” była bardzo szeroka. Realizując jego motto „Zdrowie – każdy element ma znaczenie”, nie można było pominąć żadnego elementu, który wpływa na dobrostan zdrowotny Polaków.
Jak elementy układanki – symboliczne puzzle, pojawiały się one w debatach, wykładach, panelach, a wszystko w odniesieniu do aktualnej sytuacji w ochronie zdrowia oraz kondycji zdrowotnej polskiego społeczeństwa.
Staraliśmy się, aby zebrane rekomendacje stanowiły kompletny obraz sytuacji, wyłaniającej się z najobszerniej omówionych tematów, takich jak zdrowie dzieci i młodzieży, działania wspierające seniorów, zagadnienia dotyczące roli uczelni wyższych – medycznych i niemedycznych – w kształtowaniu kompetencji przyszłości. Interdyscyplinarność jest motorem postępu i kluczem do wdrożenia rozwiązań dających realną szansę na poprawę dobrostanu i kondycji zdrowotnej Polaków, która – niestety – wciąż pozostawia wiele do życzenia.
Dlatego w rekomendacjach powraca temat edukacji i profilaktyki prozdrowotnej stanowiących fundament zdrowia publicznego. Zwrócono też uwagę na rolę parlamentarzystów, samorządów i organizacji pacjenckich w aktywności społecznej dla zdrowia. AI to przyszłość w diagnostyce i leczeniu. Podobnie jak interdyscyplinarne projekty i badania z udziałem ekspertów różnych dziedzin, nie tylko medycyny, nauk przyrodniczych czy nauk technicznych, lecz także nauk ekonomicznych i humanistycznych. Ważnym tematem, który również zyskuje rangę rekomendacji jest promowanie wdrożeń – umacnianie wizerunku nauki jako fundamentu rozwoju Polski. Eksperci zwrócili też uwagę, że należy stworzyć prawne mechanizmy, które rozliczałyby za szkody wyrządzone nieprawdziwą informacją dotyczącą zdrowia.
Mamy nadzieję, że ta część pokongresowego raportu będzie bazą do wytyczania kierunków zmian w omówionych obszarach i inspiracją do proponowania kolejnych rozwiązań.
1. Nowoczesna medycyna (AI, TELEMEDYCYNA) odpowiedzią na wyzwania systemu ochrony zdrowia
Polska wchodzi w fazę dojrzałej transformacji cyfrowej sektora zdrowia, stając się jednym z liderów Unii Europejskiej w zakresie wdrażania masowych narzędzi obywatelskich. Flagowe rozwiązanie, jakim jest aplikacja mObywatel, osiąga bezprecedensową skalę popularności, co stanowi fundament pod dalszą integrację usług medycznych. E-zdrowie przestało być domeną wyłącznie młodych pokoleń – systemy, takie jak Internetowe Konto Pacjenta (IKP), odnotowują wysoką aktywność osób w wieku 30–50 lat oraz seniorów. Niezbędne jest pogłębienie współpracy pomiędzy Ministerstwem Zdrowia, Ministerstwem Cyfryzacji oraz Centrum e-Zdrowia w celu uniknięcia dublowania funkcjonalności systemów. Rekomenduje się, aby mojeIKP ewoluowało w stronę spersonalizowanej „Karty Zdrowia Pacjenta”, umożliwiającej szybki wgląd w historię leczenia i wymianę informacji z personelem medycznym w czasie rzeczywistym. Rekomendacje wskazują, że nowoczesna medycyna (AI, telemedycyna) jest jedyną drogą do zapewnienia wydolności systemu ochrony zdrowia w obliczu starzejącego się społeczeństwa i niedoborów kadrowych, ale zwrócono również uwagę na ryzyko etyczne, organizacyjne i zawodowe związane z praktycznym wdrażaniem rozwiązań AI. Wizja systemu na lata 2025–2026 zakłada przejście od pasywnego gromadzenia danych do aktywnego monitorowania stanu zdrowia. Wykorzystanie narzędzi telemedycznych do zdalnego nadzoru nad pacjentami kardiologicznymi i diabetologicznymi ma pozwolić na interwencję lekarską, zanim dojdzie do ciężkiego incydentu medycznego. Krytycznym punktem dla rozwoju e-zdrowia jest pilne dostosowanie ram prawnych do postępu technologicznego. Wskazano na brak wystarczającej legislacji wspierającej pełne wdrożenie najbardziej zaawansowanych rozwiązań cyfrowych zaplanowanych na 2026 rok.
Rekomendujemy przyspieszenie prac nad regulacjami dotyczącymi wykorzystania algorytmów sztucznej inteligencji w diagnostyce oraz opracowanie zasad odpowiedzialności za decyzje wspierane przez AI.
Cyfryzacja nie może pogłębiać nierówności w dostępie do ochrony zdrowia. Eksperci podkreślają, że szkolenia z kompetencji cyfrowych nie powinny być projektowane „zza biurka w ministerstwie” lub innym urzędzie, lecz realizowane w lokalnych społecznościach (np. szkoły, koła gospodyń wiejskich, lokalne stowarzyszenia, towarzystwa naukowe, parafie). W powyższym kontekście rekomenduje się decentralizację programów edukacyjnych, aby dotrzeć do osób starszych w ich naturalnym środowisku. Systemy e-zdrowia muszą być projektowane z uwzględnieniem zasad ergonomii. Jeśli użytkownik nie jest w stanie dotrzeć do żądanej informacji w trzech kliknięciach, aplikacja staje się niefunkcjonalna. Rekomenduje się, aby dalszy rozwój mojeIKP i mObywatel opierał się na ścisłej współpracy informatyków z ekspertami od użyteczności, by zapobiec zniechęceniu obywateli, a zwłaszcza pacjentów, nadmiarem funkcji.
Transformacja cyfrowa medycyny w Polsce to proces nieodwracalny, który wymaga silnego wsparcia ustawodawczego oraz finansowego. Kluczowym wyzwaniem na najbliższe lata pozostaje: zapewnienie ciągłości finansowania dla infrastruktury e-zdrowia, wdrożenie standardów bezpieczeństwa danych medycznych (cyberbezpieczeństwo), stworzenie mechanizmów premiujących placówki medyczne za efektywne wykorzystanie narzędzi telemedycznych w celu skrócenia kolejek do specjalistów, anonimizacja i otworzenie polskich zbiorów danych medycznych, aby mogły się rozwijać modele oparte na sztucznej inteligencji, aplikowalne w służbie zdrowia.
Walnym wnioskiem skierowanym bezpośrednio do Senatu RP (oraz szerzej do Ustawodawcy), jest konieczność stworzenia stabilnych i długofalowych ram prawnych dla cyfryzacji i AI, które nie będą zmieniane przy każdej kolejnej zmianie konfiguracji politycznej parlamentu i samorządów. Oto szczegółowe punkty tego wniosku:
• W debacie podkreślono, że żadna prawdziwa, długofalowa reforma ochrony zdrowia w Polsce nie weszła w pełni w życie, ponieważ kolejne ekipy decydentów często odwracały działania poprzedników. Wniosek dla Senatu dotyczy budowy strategicznego konsensusu, który zapewni, że projekty e-zdrowia (takie jak platforma P1 czy integracja AI) będą kontynuowane przez lata.
• Senat jako izba mająca istotny wpływ na legislację powinien wspierać przepisy wymuszające jednolity standard cyfrowy dokumentacji medycznej. Obecnie bariera „skanów PDF” uniemożliwia pełne wykorzystanie algorytmów AI, dlatego konieczne jest ustawowe wymuszenie strukturyzacji danych w całym systemie (szpitale, poradnie). Zasugerowano, aby system prawny w większym stopniu kładł nacisk na egzekwowanie obowiązków profilaktycznych i edukację zdrowotną.
• AI w ochronie zdrowia jest odpowiedzią na realne potrzeby systemu, ale wymaga odpowiedzialnych strategii implementacyjnych. Etyczne wykorzystanie AI wymaga aktywnej ochrony autonomii pacjenta i lekarza, przejrzystości działania systemów oraz realnego nadzoru człowieka. Odpowiedzialne wdrożenie AI wymaga systemowego podejścia w oparciu o spójny zestaw zasad, który może służyć jako punkt odniesienia dla twórców, regulatorów i podmiotów leczniczych.
• Wpływ AI na autorytet lekarza jest ambiwalentny: z jednej strony może osłabiać tradycyjny obraz „nieomylnego eksperta”, z drugiej stwarza szansę na wzmocnienie roli klinicysty jako wykorzystującego nowoczesne narzędzia wsparcia diagnostyki i terapii. Kluczowe jest utrzymanie lekarza w centrum decyzyjnym i zapewnienie narzędzi do zrozumiałego wyjaśniania decyzji podejmowanych wspólnie z AI.
• Deskilling (pozbywanie się umiejętności) jest realnym ryzykiem, ale przy odpowiednim zaprojektowaniu może być częściowo zrównoważony przez upskilling (podnoszenie kwalifikacji) w innych obszarach (np. komunikacja, praca z danymi, zarządzanie niepewnością) i świadome wykorzystanie AI jako narzędzia treningowego. Warunkiem jest wprowadzenie mechanizmów utrzymywania i oceny kompetencji klinicznych niezależnie od systemów automatycznych.
Realizacja powyższych rekomendacji wymaga współpracy środowisk klinicznych, twórców technologii, pacjentów i decydentów w celu tworzenie przyjaznego a zarazem odpowiedzialnego ekosystemu wdrożeń klinicznych rozwiązań opartych na AI.
2. Parlamentarzyści, samorządowcy, organizacje pozarządowe w aktywności społecznej dla zdrowia
Podczas kongresu kilka wykładów i paneli poświęconych było aktywnościom na rzecz zdrowia organizacji pacjenckich, działalności parlamentarzystów oraz innych instytucji publicznych wspierających promocję profilaktyki zdrowotnej. Do rekomendacji posłużyła analiza przedstawionych udanych inicjatyw społecznych, dyskusji na temat oddolnych możliwości wpływania na system ochrony zdrowia i jego wspierania.
Ważnym celem organizacji pacjenckich jest doprowadzanie do zmian systemowych poprawiających sytuację chorych. Rekomendacja płynąca z doświadczeń to współdziałanie i jednoczenie się wokół wspólnej idei. Potrzebne jest budowanie grona osób myślących podobnie, gotowych mówić o problemie i pokazywać własne historie. Niezbędna jest osoba, która byłaby pośrednikiem w kontakcie między rządem a organizacjami pozarządowymi zrzeszającymi pacjentów.
Rekomendujemy usystematyzowanie pracy organizacji pacjenckich na rzecz poprawy systemu ochrony zdrowia. Największe organizacje mogą z poziomu zarządów centralnych wpływać na decyzje polityczne, np. brać udział w posiedzeniach komisji sejmowych. Z kolei mniejsze organizacje lub lokalne oddziały mogą to robić na poziomie samorządowym. Zaleca się, aby wspierać się rzetelnym przygotowaniem: zdobywaniem aktualnej wiedzy naukowej, śledzeniem danych, badań, a także znajomości prawa.
Wskazywano także na konieczność profesjonalizacji, nawet przy ograniczonych środkach, podkreślając, że dziś istnieje wiele narzędzi i platform wspierających organizacje pozarządowe.
Rekomendujemy nie zapominać o kluczowych zadaniach organizacji, jakimi są wspieranie chorych oraz ich najbliższego otoczenia nie tylko pod względem finansowym, ale również poprzez przekazywanie wiarygodnych informacji, możliwość kontaktu z innymi osobami dotkniętymi podobnym problemem zdrowotnym, działania edukacyjne oraz uświadamiające społeczeństwo na temat profilaktyki różnych chorób.
W ramach promocji profilaktyki zdrowotnej w polskich regionach rekomendujemy „przestawienia zwrotnicy” z medycyny naprawczej na system prozdrowotny, sugerując m.in. wprowadzenie obowiązkowych badań przeglądowych w ramach POZ.
Profilaktyka jest najtańszą formą ochrony zdrowia, co od lat dostrzegają duże korporacje. Rekomendujemy prowadzenie zachęt dla pracodawców oraz rozwiązań ubezpieczeniowych promujących zdrowy styl życia. Podkreślano, że miejsce pracy – skupiające ok. 60 proc. dorosłych Polaków – jest naturalną przestrzenią do realizacji programów profilaktycznych i edukacji zdrowotnej.
Zaleca się zwrócenie uwagi i powielanie dobrych wzorców praktycznego wymiaru profilaktyki, gdzie kluczowe okazały się mobilne formy działania – przykładem jest Kapsuła Badań Zmysłów, która dociera bezpośrednio do lokalnych społeczności.
Rekomendujemy stworzenia platformy porozumienia między resortami, samorządami i sektorem prywatnym. Jej celem miałaby być lepsza koordynacja działań profilaktycznych, tak aby się nie dublowały, lecz uzupełniały, obejmując szerokie spektrum zagrożeń – od chorób cywilizacyjnych po jakość powietrza.
Zaleca się zwrócenie uwagi, czy miasto realnie odpowiada na potrzeby społeczeństwa w zakresie ochrony zdrowia. Aby budować zdrowe miasta przyszłości, konieczna jest współodpowiedzialność wszystkich – za siebie, bliskich i miasto. Rekomendujemy współpracę różnych środowisk i mówienie jednym głosem. Tylko dzięki wspólnym działaniom instytucji, organizacji społecznych i mieszkańców możliwe jest skuteczne odpowiadanie na wyzwania współczesnego miasta oraz realizacja programów zdrowotnych i społecznych, które przyniosą oczekiwane rezultaty.
3. Od świadomości do odpowiedzialności – nowa strategia edukacji zdrowotnej Polaków
Polacy mają jedne z najniższych w Europie kompetencji zdrowotnych. Aż 60 proc. z nas nie radzi sobie z oceną wiarygodności informacji i podejmowaniem świadomych decyzji prozdrowotnych. Eksperci zgodzili się, że kluczowa jest edukacja zdrowotna od poziomu przedszkolnego i wczesnoszkolnego, ale organizowana bez ideologicznych napięć.
Ważne jest także wprowadzenie elementów edukacyjnych do wizyt w POZ, podkreślenie znaczenia pozytywnej narracji o polskim systemie ochrony zdrowia. Osobnym tematem, równie istotnym, była edukacja w podejmowaniu świadomych decyzji żywieniowych.
Rekomendujemy potrzebę odbudowania zaufania pacjentów do środowiska medycznego, bo żyjemy w czasach, w których opinia stała się faktem. Tworzymy strategie, ale nie personalizujemy ich pod polskie realia. Alternatywne, niemedyczne przekazy są często bardziej atrakcyjne, obiecują łatwe rozwiązania. Podkreślono potrzebę równoległej edukacji rodziców, bez której szkolne programy nie uzyskają ich poparcia.
Ważne jest odejście od mowy autorytetu z piedestału w kierunku tworzenia komunikatów rzetelnych, ale atrakcyjnych i docierających do różnych grup społecznych odpowiednimi kanałami.
Rekomendujemy budowanie spójnej, odpowiedzialnej narracji o systemie ochrony zdrowia.
Skala chorób cywilizacyjnych w Polsce, Europie i krajach zachodnich nie jest przypadkowa. W dużej mierze wynika z niewłaściwych nawyków żywieniowych oraz braku aktywności fizycznej. Dlatego potrzeby edukacyjne w tym obszarze są ogromne.
Rekomendujemy przekucie deklaracji w konkretne działania – skuteczniejszą edukację, która wymaga spojrzenia szerokiego, obejmującego zarówno aspekty naukowe, jak i społeczne oraz środowiskowe. Rola edukacji powinna spoczywać na wszystkich uczestnikach sytemu ochrony zdrowia, a nie tylko lekarzach.
W zakresie edukacji dotyczącej zdrowego żywienia rekomendujemy ukierunkować się na personalizację żywienia, ponieważ każdy z nas ma inne potrzeby, nie tylko żywieniowe, ale również zdrowotne.
4. Należy dążyć do stworzenia prawnych mechanizmów, które rozliczałyby za szkody wyrządzone nieprawdziwą informacją dotyczącą zdrowia
Odpowiedzialność za zdrowie publiczne, spoczywająca na mediach, jest ogromna. To media mają wpływ na kształtowanie zachowań zdrowotnych Polaków. Podczas kongresu rozpatrywano problem w kilku aspektach. Ukierunkowania pacjenta na poszukiwanie rzetelnej wiedzy w internecie, przeciwdziałaniu rosnącej popularności pseudomedycznych metod leczenia, dążenia do stworzenia prawnych mechanizmów, które rozliczałyby za szkody wyrządzone nieprawdziwą informacją dotyczącą zdrowia. Prawie nagminne jest wykorzystywanie wizerunku uznanych autorytetów w fałszywym informowaniu o „cudownych efektach leczenia”. Zjawisko to stanowi istotne wyzwanie w obszarze bezpieczeństwa informacyjnego oraz ochrony pacjentów i wymaga skoordynowanej reakcji instytucjonalnej.
Rekomendujemy wzmocnienie instrumentów prawnych służących ochronie praw pacjentów. Regulacje prawne określane jako „Lex szarlatan” powinny wpisywać się w szerszą debatę, dotyczącą jakości opieki zdrowotnej, odpowiedzialności systemu ochrony zdrowia oraz wyzwań wynikających z rosnącej popularności pseudomedycznych metod leczenia i odpowiedzialności mediów za ich upowszechnianie.
Zaleca się, aby działania legislacyjne szły w parze z szeroko zakrojoną edukacją społeczną, promującą krytyczne podejście do informacji zdrowotnych, umiejętnością weryfikowania źródeł oraz zaufaniem do medycyny opartej na dowodach naukowych. Rekomenduje się promocję „klikanych” tematów medycznych, służących edukacji, tak aby informacja nie przegrywała z sensacją.
Rekomenduje się przyjmowanie bezwzględnego obowiązku sprawdzania informacji w co najmniej trzech niezależnych źródłach, aby uniknąć nadawania opiniom rangi dowodów naukowych.
Zaleca się, aby dać odpór nieprawdziwym informacjom w swoich programach informacyjno-edukacyjnych, uważając, aby polemika nie przysłużyła się promocji nieprawdziwych treści.
Zasadne jest wzmocnienie i lepsza koordynacja działań odpowiednich instytucji publicznych – w tym organów ścigania oraz podmiotów odpowiedzialnych za bezpieczeństwo cyfrowe, takich jak Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa (NASK) oraz Ministerstwo Cyfryzacji – w celu skuteczniejszego przeciwdziałania nadużywaniu wizerunku uznanych autorytetów medycznych i naukowych oraz eliminowania fałszywych rekomendacji w mediach społecznościowych.
5. „Wywrócenie stolika” oznacza konsekwentne umieszczenie profilaktyki zdrowia dzieci i młodzieży w centrum polityki publicznej
W obszarze zdrowia dzieci i młodzieży Polska znalazła się w punkcie krytycznym. Dalsze działania fragmentaryczne i interwencyjne nie są w stanie odwrócić utrwalonych trendów związanych z niskim poziomem aktywności fizycznej, narastającą nadwagą i otyłością oraz rosnącymi kosztami zdrowotnymi wynikającymi z niekontrolowanego funkcjonowania w środowisku cyfrowym. Kluczową konkluzją jest potrzeba „wywrócenia stolika”, rozumianego jako odejście od punktowych, krótkoterminowych interwencji na rzecz rozwiązań systemowych, długofalowych i mierzalnych. Profilaktyka zdrowotna jest procesem rozłożonym na lata, jednak jej marginalizowanie prowadzi do dalszego przesuwania środków publicznych w stronę medycyny naprawczej. Inwestowanie w zdrowie dzieci i młodzieży należy traktować jako inwestycję w bezpieczeństwo zdrowotne, społeczne i ekonomiczne państwa. Wzajemnie powiązane filary zmiany: rodzinę, szkołę oraz państwo i samorząd. „Wywrócenie stolika” oznacza konsekwentne umieszczenie profilaktyki zdrowia dzieci i młodzieży w centrum polityki publicznej, z jasno określonymi celami, odpowiedzialnością oraz systemem oceny efektów w perspektywie 10–15 lat.
Rekomendujemy przesunięcie ciężaru działań publicznych z dominującego modelu leczenia na model oparty na profilaktyce i wczesnej interwencji. Wymaga to: jasno zdefiniowanych celów w Narodowym Programie Zdrowia, skoncentrowanych na dzieciach i młodzieży, realnego wzmocnienia edukacji zdrowotnej jako narzędzia zmiany postaw i nawyków, uproszczenia procedur wdrożeniowych, które obecnie ograniczają skuteczność działań profilaktycznych. Największym wyzwaniem nie jest brak regulacji, lecz trudność w zmianie utrwalonych zachowań, co wymaga jednoczesnego stosowania regulacji, edukacji oraz konsekwentnego egzekwowania standardów.
Fundamenty zdrowia, sprawności i nawyków ruchowych kształtują się bardzo wcześnie, w pierwszych latach życia. Rekomenduje się wdrożenie spójnych działań już na etapie przedszkolnym, obejmujących codzienną aktywność fizyczną, naturalne formy ruchu oraz działania sprzyjające rozwojowi samodzielności i odporności psychofizycznej. Konieczne jest jednoznaczne przypisanie odpowiedzialności instytucjonalnej za dzieci najmłodsze pomiędzy resortami, tak aby grupy wiekowe 0–3 lata nie pozostawały poza systemem profilaktyki zdrowotnej.
Szkoła powinna pełnić rolę kluczowego środowiska kształtującego zdrowie. Rekomenduje się wprowadzenie wczesnej i systemowej edukacji zdrowotnej, obejmującej aktywność fizyczną, żywienie, sen i higienę cyfrową, realizowanej od najmłodszych lat, a także tworzenie aktywnej i bezpiecznej przestrzeni wokół dziecka – w szkole, miejscu zamieszkania i na drodze do szkoły.
Rekomenduje się uznanie zdrowia i aktywności fizycznej dzieci za priorytet polityczny, wymagający międzysektorowej współpracy, stabilnego finansowania i jasno określonych, mierzalnych celów.
Rekomenduje się podniesienie jakości zajęć ruchowych w klasach 1–3 poprzez szersze włączenie nauczycieli wychowania fizycznego, systemowe wprowadzenie codziennych aktywnych przerw i krótkich form ruchu w trakcie dnia szkolnego, traktowanie kompetencji ruchowych na równi z pozostałymi kompetencjami edukacyjnymi. Jeżeli większość uczniów nie osiąga minimalnych standardów sprawności fizycznej i kompetencji ruchowej, system powinien reagować równie stanowczo jak w przypadku deficytów w nauczaniu podstawowych umiejętności szkolnych.
Rekomenduje się ograniczenie praktyki zwolnień z wychowania fizycznego oraz wprowadzenie zróżnicowanych form uczestnictwa, analogicznych do podziałów stosowanych w nauce języków obcych. Zajęcia powinny być dostosowane do poziomu sprawności uczniów, aby umożliwić aktywny udział każdemu dziecku, bez ryzyka stygmatyzacji. Jest to szczególnie istotne w przypadku dzieci z nadwagą i otyłością, u których czynniki psychospołeczne mogą pogłębiać problemy zdrowotne.
Rekomenduje się zmianę narracji systemowej: odejście od języka selekcji sportowej na rzecz narracji zdrowotnej i rozwojowej, akcentującej dobro dziecka i profilaktykę zdrowotną.
Należy położyć nacisk na refleksyjną praktykę oraz innowacje wprowadzane przez nauczycieli, zamiast narzucania jednolitych, odgórnych praktyk. Wspiera to zmiany dostosowane do lokalnych warunków i gwarantuje długoterminową stabilność.
Osiągnięcie efektu transformacji całego środowiska szkolnego wymaga trwałej współpracy międzysektorowej. Rekomenduje się rozbudowę informacji zwrotnej: zapewnienie nauczycielom, uczniom i rodzicom czytelnych raportów zwrotnych, wspierających planowanie pracy dydaktycznej i działań profilaktycznych.
Wyniki badań wskazują na potrzebę wprowadzenia rozwiązań edukacyjnych skierowanych do rodziców, którzy zwłaszcza w przypadku młodszych dzieci stanowią kluczowe źródło wiedzy oraz wzorców dotyczących zdrowego stylu życia. Działania te powinny być ukierunkowane zwłaszcza na promowanie regularnej aktywności fizycznej. Wzmocnienie roli rodziców, społeczności lokalnych i mediów jako kluczowych wzorców i partnerów w kształtowaniu zdrowych nawyków.
Niezbędne jest wzmocnienie realizacji bilansów zdrowia dzieci oraz systematycznego monitorowania wysokości i masy ciała, z jasno określoną odpowiedzialnością instytucjonalną. Skuteczna profilaktyka wymaga ciągłości, danych i wczesnego reagowania; jej zaniedbanie prowadzi do narastających kosztów leczenia powikłań somatycznych i psychicznych.
Zwrócono uwagę na istnienie środowiskowych czynników ryzyka, takich jak dostępność żywności o niskiej wartości odżywczej w szkołach i ich otoczeniu, oraz rozbieżność między deklarowaną wiedzą rodziców a rzeczywistymi praktykami żywieniowymi. Rekomenduje się wzmocnienie i egzekwowanie standardów żywieniowych w szkołach, traktowanie rozwiązań wspierających zdrowe wybory jako elementu spójnej polityki, prowadzenie edukacji żywieniowej w języku funkcjonalnym, odnoszącym się do codziennego funkcjonowania dzieci, wspieranie inicjatyw wzmacniających kulturę wspólnego przygotowywania posiłków i spożywania ich w gronie rodziny.
Podkreślono, że technologie cyfrowe same w sobie nie są zagrożeniem, lecz ich niekontrolowane i pasywne użytkowanie. Rekomenduje się ograniczanie czynników rozpraszających w procesie edukacyjnym, rozwijanie kompetencji higieny cyfrowej oraz świadome wykorzystywanie technologii do wspierania aktywności fizycznej, snu i monitorowania zdrowia. Ewentualne regulacje powinny być poprzedzone przygotowaniem społecznym, aby były akceptowalne i skuteczne.
Zdrowie psychiczne i dobrostan cyfrowy dzieci i młodzieży powinny zostać uznane za priorytet horyzontalny w politykach publicznych. Rekomenduje się powołanie stałego międzyresortowego zespołu (zdrowie, edukacja, cyfryzacja, szkolnictwo wyższe, polityka społeczna, sprawiedliwość) odpowiedzialnego za koordynację działań, monitorowanie skutków regulacji cyfrowych dla zdrowia psychicznego oraz realne włączenie głosu dzieci i młodzieży w proces projektowania rozwiązań (youth mainstreaming).
Brak kompetencji cyfrowych dorosłych istotnie ogranicza skuteczność działań profilaktycznych. Rekomenduje się wdrożenie ogólnopolskich, długofalowych kampanii społecznych dotyczących zdrowia cyfrowego dzieci i młodzieży adresowanych do rodziców, opiekunów i nauczycieli, rozwój systemowej edukacji rodziców (psychoedukacja, higiena cyfrowa, rozpoznawanie sygnałów kryzysu, bezpieczne ustawienia technologii), obowiązkowe kształcenie przyszłych nauczycieli oraz szkolenia czynnych nauczycieli i kadry szkolnej w zakresie cyfrowych determinant zdrowia psychicznego, cyberprzemocy i reagowania na treści suicydalne, wzmocnienie współpracy szkoły z rodzicami jako warunku skutecznej profilaktyki.
System opieki psychiatrycznej dla dzieci i młodzieży powinien systemowo uwzględniać cyfrowe determinanty zdrowia. Rekomenduje się wprowadzenie przesiewowej oceny wzorców korzystania z technologii (kompulsywność, nocne korzystanie, ekspozycja na treści suicydalne) w I poziomie opieki, rozwój kompetencji kadr medycznych, psychologicznych i edukacyjnych w zakresie pracy z problemami zdrowia cyfrowego, tworzenie bezpiecznych, zweryfikowanych narzędzi cyfrowego wsparcia (psychoedukacja, interwencja kryzysowa, e-terapia), podlegających nadzorowi jakości.
Szkoła powinna pełnić funkcję podstawowego środowiska profilaktyki zdrowia psychicznego i cyfrowego. Rekomenduje się wprowadzenie obowiązkowej edukacji zdrowotnej, obejmującej kompetencje emocjonalne, profilaktykę suicydalną, higienę cyfrową i krytyczne myślenie, wdrażanie kompleksowych programów przeciwdziałania przemocy rówieśniczej i cyberprzemocy, obejmujących również rolę świadka, działania na rzecz redukcji stresu szkolnego poprzez zmiany organizacyjne, wzmacnianie relacji oraz zwiększenie partycypacji uczniów, wprowadzenie jasnych, ogólnokrajowych zasad korzystania z technologii cyfrowych na terenie szkoły (w tym ograniczeń używania smartfonów).
Dzieci i młodzież są grupą podatną na uzależnienia cyfrowe i szczególnie bezbronną. Istnieje zatem konieczność wzmocnienia ochrony małoletnich w środowisku online. Rekomenduje się pełne egzekwowanie standardów „child-protection-by-design” (bezpieczne ustawienia domyślne, skuteczne bariery wieku), traktowanie ekspozycji na treści suicydalne i samouszkadzające jako obszaru wysokiego ryzyka wymagającego szczególnych obowiązków platform, ograniczenie ekspozycji na reklamy i treści dla dorosłych oraz ryzykowne kontakty z nieznajomymi, zobowiązanie platform do udostępniania danych umożliwiających niezależną ocenę wpływu algorytmów na zdrowie psychiczne młodych użytkowników. W związku z tym zasadne jest wdrażanie programów edukacyjnych skierowanych do rodzin, obejmujących zagadnienia higieny cyfrowej, a także ustanawianie szkolnych i domowych zasad regulujących czas ekspozycji na urządzenia ekranowe.
Skuteczność polityki publicznej w obszarze zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży wymaga oparcia działań na systematycznie gromadzonych, porównywalnych i wysokiej jakości danych. Rekomenduje się utworzenie zintegrowanego systemu monitorowania dobrostanu psychicznego dzieci i młodzieży, łączącego dane zdrowotne, edukacyjne i społeczne, rozwój badań podłużnych pozwalających rozróżnić przyczyny i skutki problemów zdrowia cyfrowego, standaryzację narzędzi pomiaru przemocy rówieśniczej i domowej oraz systematyczną ewaluację wdrażanych programów.
Rekomendacje wskazują, że zdrowie cyfrowe dzieci i młodzieży wymaga systemowego podejścia, łączącego profilaktykę, ochronę prawną, edukację, dostęp do opieki oraz odpowiedzialność środowiska cyfrowego. Zaniechanie działań w tym obszarze generuje wysokie koszty społeczne i zdrowotne, natomiast inwestycja w dobrostan młodego pokolenia stanowi fundament długofalowego rozwoju społecznego i gospodarczego państwa.
6. Wczesne wykrywanie i leczenie chorób jamy ustnej zmniejsza ryzyko chorób ogólnych
Zdrowie jamy ustnej stanowi integralną część zdrowia ogólnego człowieka i powinno być traktowane jako integralna część medycyny. Jama ustna jest istotnym elementem układu odpornościowego, a jej stan istotnie wpływa na procesy zapalne, immunologiczne i metaboliczne całego organizmu. Przewlekłe choroby jamy ustnej, w szczególności zapalenie dziąseł i zapalenie przyzębia, stanowią źródło utrzymującego się stanu zapalnego o niskim nasileniu, który może sprzyjać rozwojowi i zaostrzeniu chorób ogólnych, między innymi chorób sercowo-naczyniowych, metabolicznych, takich jak cukrzyca, oraz innych schorzeń ogólnoustrojowych, np. chorób neurodegeneracyjnych. Zaburzenia mikrobiomu jamy ustnej oraz obecność przewlekłego stanu zapalnego mogą prowadzić do przenikania bakterii i mediatorów zapalnych do krwiobiegu, co wpływa na funkcjonowanie narządów odległych, w tym kontekście jama ustne powinna być postrzegana jako potencjalne ognisko zapalne o znaczeniu systemowym i ocena jej powinna stanowić element kompleksowej opieki nad pacjentem, zwłaszcza w przypadku osób z chorobami przewlekłymi i nawracającymi infekcjami lub niespecyficznymi objawami zapalnymi.
Rekomendujemy, aby ocena stanu zdrowia jamy ustnej była uwzględniona w rutynowym wywiadzie lekarskim, szczególnie w podstawowej opiece zdrowotnej. Wprowadzenie prostych pytań dotyczących regularności kontroli stomatologicznej może stanowić skuteczne narządzie wczesnej identyfikacji potencjalnych źródeł ogólnoustrojowego obciążenia zapalnego. Potwierdzająca odpowiedź pacjenta na pytania o krwawienie z dziąseł, ból powinna skłaniać do skierowania go na konsultację stomatologiczną jako element profilaktyki i uzupełnienie diagnostyczno-terapeutyczne.
Podkreślamy również konieczność wzmocnienia współpracy interdyscyplinarnej pomiędzy lekarzami ogólnymi a lekarzami dentystami w celu zapewnienia holistycznego podejścia do zdrowia pacjenta. Integracja opieki stomatologicznej z opieką medyczną sprzyja wczesnej profilaktyce ograniczenia przewlekłych stanów zapalnych oraz poprawia długoterminowe wyniki.
Stomatologia nie powinna być postrzegana wyłącznie jako dziedzina skoncentrowana na profilaktyce i leczeniu patologii występujących w jamie ustnej, lecz jako istotny filar profilaktyki i utrzymania zdrowia ogólnego.
Rekomendujemy lekarzom innych specjalizacji zadawanie co najmniej jednego pytania związanego z profilaktyką, np. czy w ostatnich 12 miesiącach była pan/pani na kontroli stomatologicznej lub doświadczyła krwawienia z dziąseł, bólu, nieświeżego oddechu. Pozytywna odpowiedź powinna skutkować skierowaniem do stomatologa jako element profilaktyki i ograniczenia ogólnoustrojowego obciążenia zapalnego. Uzasadnieniem tego pytania jest fakt, że jama ustna to rezerwuar bakterii prozapalnych, które mogą przenikać do krwiobiegu. Choroby przyzębia są powiązane z podwyższonym CRP, Il-6, TNF &. Wczesna identyfikacja problemów w jamie ustnej zmniejsza ryzyko powikłań ogólnych. Współpraca interdyscyplinarna ze stomatologiem powinna stanowić element profilaktyki i leczenia chorób przewlekłych.
Rekomendacje, które należy przekazać pacjentom, to systematyczna higiena jamy ustnej oraz regularne kontrole stomatologiczne, które są najważniejszym elementem profilaktyki zdrowia ogólnego.
Wczesne wykrywanie i leczenie chorób jamy ustnej zmniejsza ryzyko powikłań miejscowych i ogólnych. Konieczne jest przekazywanie wiedzy pacjentom, że stany zapalne w jamie ustnej wpływają na funkcjonowanie całego organizmu poprzez mechanizmy zapalno-immunologiczne, a przewlekłe zapalenie dziąseł i zapalenie przyzębia zwiększa ryzyko chorób ogólnoustrojowych, w tym chorób sercowo-naczyniowych, metabolicznych i neurodegeneracyjnych.
Zauważono stomatologiczne potrzeby profilaktyczne i lecznicze pacjentów senioralnych i niepełnosprawnych w aspekcie zdrowia ogólnego i jakości życia. Zwrócono uwagę na potrzebę indywidualnego podejścia do pacjentów ze względu na różnorodność problemów zdrowotnych (ograniczenia sensoryczne, ruchowe, intelektualne), konieczność redukcji stresu i lęku oraz dla zapewnienia bezpieczeństwa i ograniczenia ryzyka powikłań ogólnoustrojowych.
Rekomenduje się wznowienie programu monitoringu stanu zdrowia jamy ustnej populacji polskiej w celu oszacowania potrzeb profilaktyczno-leczniczych osób ze szczególnymi potrzebami.
Zaleca się opracowanie standardów i procedur profilaktyczno-terapeutycznych, w tym protokołów higieny jamy ustnej obowiązujących na oddziałach szpitalnych i placówkach medycznej opieki długoterminowej.
Rekomenduje się rozszerzenie koszyka świadczeń refundowanych w ramach publicznego systemu ochrony zdrowia dla pacjentów senioralnych i osób z niepełnosprawnościami, co przyczyni się do ograniczenia barier finansowych w dostępie do świadczeń stomatologicznych.
Należy wprowadzić współczynnik korygujący dla świadczeniodawców realizujących opiekę stomatologiczną na rzecz pacjentów w wieku senioralnym oraz osób z niepełnosprawnościami.
Wdrożenie sugerowanych rozwiązań umożliwi poprawę jakości życia i zdrowia tej szczególnej grupy pacjentów, umożliwi redukcję kosztów leczenia powikłań chorób przewlekłych i zmniejszy ryzyko hospitalizacji z powodu infekcji jamy ustnej.
7. Przeciwdziałanie wykluczeniu osób starszych powinno stać się jednym z priorytetów polityki zdrowotnej i społecznej państwa
Starzenie się społeczeństwa jest jednym z najważniejszych wyzwań cywilizacyjnych stojących przed Polską. Według prognoz demograficznych już w najbliższych dekadach liczba osób w wieku 60+ będzie dynamicznie rosła. Obecnie mamy 10 milionów seniorów (30%), a w 2050 roku będzie 14 milionów (40%). Proces ten niesie ze sobą nie tylko konsekwencje zdrowotne, ale również społeczne, ekonomiczne i organizacyjne. Wydłużanie życia nie zawsze idzie w parze z jego dobrą jakością, dlatego kluczowym zadaniem państwa, samorządów oraz organizacji społecznych jest stworzenie warunków sprzyjających aktywnemu, zdrowemu i godnemu starzeniu się.
Rekomendujemy wypracowanie długofalowej, spójnej oraz międzysektorowej strategii wspierania aktywnego i zdrowego starzenia się, obejmującej działania z zakresu zdrowia, edukacji, aktywizacji społecznej, bezpieczeństwa oraz polityki senioralnej. Inicjatywy realizowane przez Stowarzyszenie MANKO – Głos Seniora, takie jak program Gmina Przyjazna Seniorom – Ogólnopolska Karta Seniora czy liczne kampanie społeczne pokazują, że skuteczne wsparcie osób starszych wymaga podejścia kompleksowego, łączącego zaangażowanie administracji publicznej, organizacji pozarządowych, sektora ochrony zdrowia, samorządów oraz partnerów prywatnych. Tylko skoordynowane i długofalowe działania pozwolą na realne wzmacnianie samodzielności seniorów, poprawę jakości ich życia oraz pełniejsze wykorzystanie ich potencjału społecznego i obywatelskiego.
Wyniki Badania Potrzeb Społecznych Seniorów 2025 przeprowadzonego przez Stowarzyszenie MANKO – Głos Seniora jednoznacznie wskazują, że system ochrony zdrowia w Polsce nie odpowiada na realne potrzeby osób starszych. Aż 47% respondentów deklaruje, że musiało zrezygnować z leczenia lub wykupienia przepisanych leków z powodów finansowych, co bezpośrednio zagraża ich zdrowiu i bezpieczeństwu. 44% seniorów korzysta z płatnych wizyt lekarskich, ponieważ nie są w stanie uzyskać pomocy w ramach publicznego systemu, a 86% badanych oczekuje lepszego dostępu do lekarzy. Dane te dowodzą narastających nierówności w dostępie do świadczeń zdrowotnych i wskazują na pilną potrzebę wzmocnienia profilaktyki, rozwoju ambulatoryjnej opieki geriatrycznej oraz poprawy koordynacji leczenia osób starszych.
Rekomenduje się zwiększenie finansowania profilaktyki zdrowotnej skierowanej do populacji 60+, rozwój programów wczesnej diagnostyki oraz tworzenie rozwiązań systemowych, które ograniczą konieczność ponoszenia przez seniorów kosztów prywatnego leczenia i zapewnią im realny, a nie deklaratywny dostęp do opieki medycznej.
Zwiększenie oraz stabilne zabezpieczenie środków finansowych przeznaczonych na kompleksową i skuteczną aktywizację osób starszych, obejmującą sferę ruchową, psychiczną, społeczną oraz zawodową. Działania te powinny odpowiadać realnym potrzebom seniorów, wzmacniać ich samodzielność, poczucie sprawczości i godności, a także przeciwdziałać samotności, wykluczeniu społecznemu i dezaktywizacji. Według Badania Potrzeb Społecznych Seniorów 2025 samotność dotyka aż 36% seniorów, 25% z nich deklaruje stany przedłużającego się obniżonego nastroju, a 30% cierpi na depresję, są to alarmujące wyniki, świadczące o potrzebie zmian i jak największej aktywizacji seniorów.
Jednym z kluczowych determinantów tzw. zdrowego starzenia się jest utrzymanie odpowiedniego poziomu aktywności fizycznej w starszym wieku. Tymczasem poziom aktywności fizycznej polskich seniorów pozostaje niezadowalający i jest wyraźnie niższy niż w krajach Europy Zachodniej, w szczególności w krajach skandynawskich. Stanowi to istotne wyzwanie dla zdrowia publicznego, ponieważ niedostateczna aktywność fizyczna sprzyja rozwojowi chorób przewlekłych, obniża jakość życia oraz prowadzi do wzrostu kosztów opieki zdrowotnej.
Rada Europejska wydała zalecenia dotyczące propagowania prozdrowotnej aktywności fizycznej (HEPA – Health-Enhancing Physical Activity) i monitoruje rozwój polityk w tym zakresie w ramach EU HEPA Monitoring Framework. W latach 2015–2024 poziom wdrożenia tych założeń wzrósł z 64,7% do 81,8%, co wskazuje na coraz bardziej systemowe podejście państw członkowskich do promocji aktywności fizycznej. Pomimo to dane WHO pokazują, że globalny poziom aktywności fizycznej nie wzrasta, a odsetek dorosłych z niewystarczającą aktywnością fizyczną zwiększył się z 23,4% w 2000 roku do 31,3% w 2022 roku. Wzrost ten dotyczy również osób w wieku 60 lat i starszych we wszystkich regionach świata i u obu płci.
Szacuje się, że osiągnięcie minimalnych rekomendacji WHO w zakresie aktywności fizycznej mogłoby zapobiec do 2050 roku 11,5 mln nowych przypadków chorób niezakaźnych w Unii Europejskiej, w tym m.in. chorób serca (3,8 mln przypadków), depresji (3,5 mln przypadków), cukrzycy typu 2 (1 mln przypadków) oraz nowotworów (400 tys. przypadków), a potencjalne korzyści ekonomiczne mogłyby sięgać 8 mld euro rocznie.
Poziom aktywności fizycznej polskich seniorów jest szczególnie niski. Zgodnie z danymi EUROSTAT (2019 r.) jedynie 11% osób w wieku 65+ w Polsce deklaruje udział w sporcie lub rekreacyjnej aktywności fizycznej co najmniej raz w tygodniu, przy średniej unijnej wynoszącej 31%. Dane z ogólnopolskiego badania POLSENIOR2 (2018–2019) są nieco bardziej optymistyczne i wskazują, że zalecenia dotyczące aktywności fizycznej realizuje 35,4% seniorów, co wciąż stanowi niezadowalający wynik.
Rekomenduje się wdrażanie systematycznych, długofalowych działań promujących aktywność fizyczną osób starszych, realizowanych zarówno na poziomie lokalnym, jak i ogólnokrajowym, zintegrowanych z polityką zdrowotną i społeczną oraz ukierunkowanych na zwiększenie dostępności bezpiecznych, dostosowanych do możliwości seniorów form aktywności fizycznej jako kluczowego elementu wspierania zdrowego i aktywnego starzenia się społeczeństwa.
Rekomenduje się zwiększenie nakładów finansowych oraz zintensyfikowanie ogólnopolskich i lokalnych kampanii informacyjnych na rzecz bezpieczeństwa seniorów, ze szczególnym uwzględnieniem przeciwdziałania oszustwom. Jak wynika z badań przeprowadzonych w 2025 roku przez Stowarzyszenie MANKO – Głos Seniora, aż 8% seniorów padło ofiarą oszustwa, natomiast wobec 30% respondentów podjęto próbę wyłudzenia. Dane te wskazują na skalę zagrożenia oraz pilną potrzebę systemowych działań edukacyjnych, profilaktycznych i informacyjnych, które zwiększą świadomość seniorów, wzmocnią ich poczucie bezpieczeństwa oraz ograniczą skuteczność działań przestępczych skierowanych do tej grupy społecznej.
Rekomenduje się dalszy rozwój oraz systemowe wsparcie programów typu Szkoła Przyjazna Seniorom jako skutecznego narzędzia integracji międzypokoleniowej i aktywizacji społecznej osób starszych. Program ten sprzyja budowaniu wzajemnego zrozumienia między pokoleniami, przełamywaniu stereotypów dotyczących starości oraz wzmacnianiu pozytywnego wizerunku seniorów jako aktywnych, zaangażowanych i wartościowych uczestników życia społecznego. Działania realizowane w ramach programu są ukierunkowane na tworzenie przestrzeni do wspólnych inicjatyw edukacyjnych, kulturalnych i społecznych, w których seniorzy mogą dzielić się swoją wiedzą, doświadczeniem i kompetencjami życiowymi z dziećmi i młodzieżą. Jednocześnie szkoły uczestniczące w programie zyskują możliwość kształtowania postaw szacunku, empatii i solidarności międzypokoleniowej wśród uczniów. Program ten przyczynia się do przeciwdziałania samotności osób starszych, wzmacnia ich aktywność społeczną oraz sprzyja budowaniu spójnych, wrażliwych społecznie wspólnot lokalnych.
Rekomenduje się wspieranie aktywności zawodowej seniorów oraz promowanie wśród pracodawców idei zatrudniania osób 60+. Według badań w I kwartale 2025 roku jedynie 9% osób w wieku emerytalnym (60/65–89 lat) pozostawało aktywnych zawodowo. W porównaniu z innymi krajami Polacy znacznie wcześniej rezygnują z pracy, co niesie poważne konsekwencje: pogorszenie stanu zdrowia, większą podatność na choroby, utratę poczucia sensu życia, a także przedwczesną niepełnosprawność i niesamodzielność. Inicjatywę wspiera wiele instytucji, ekspertów i lekarzy, w tym m.in.: ZUS, Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej, Minister ds. Polityki Senioralnej, Polski Związek Emerytów i Rencistów, Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego oraz Federacja Przedsiębiorców Polskich. Zachęcamy organizacje seniorskie oraz pracodawców do współpracy! Zostańcie naszymi partnerami i razem działajmy na rzecz aktywizacji zawodowej seniorów. Wraz z kampanią rozpoczynamy także dyskusję nad tym, jakie standardy powinien spełniać Pracodawca Przyjazny Seniorom. Jak najlepiej motywować osoby starsze do kontynuowania pracy? W jaki sposób zachęcać pracodawców do otwartości na ich zatrudnianie? Jakie rozwiązania i zmiany prawne warto wprowadzić?
W świetle wyników Badania Potrzeb Społecznych Seniorów 2025 przeciwdziałanie wykluczeniu osób starszych powinno stać się jednym z priorytetów polityki zdrowotnej i społecznej państwa. Aż 41% seniorów mieszka w budynkach bez windy, co w praktyce prowadzi do tzw. niewolnictwa czwartego piętra – ograniczenia mobilności, izolacji społecznej oraz pogorszenia stanu zdrowia. Rekomenduje się pilne działania samorządów, spółdzielni i wspólnot mieszkaniowych na rzecz instalacji wind w budynkach powyżej trzech kondygnacji, z wykorzystaniem Funduszu Dostępności, oraz wprowadzenie ogólnokrajowego zakazu budowy nowych bloków bez wind. Jednocześnie zwracamy uwagę na zjawisko dyskryminacji toaletowej – 20% seniorów deklaruje, że nie wychodzi z domu z powodu braku bezpłatnych toalet publicznych – co wymaga zobowiązania samorządów do zapewnienia dostępnej infrastruktury sanitarnej oraz wprowadzenia obowiązku udostępniania toalet w placówkach handlowych, zwłaszcza w dyskontach. Niepokojące są także dane dotyczące dyskryminacji ekonomicznej: 38% seniorów doświadcza trudności finansowych, a 47% musiało zrezygnować z leczenia lub wykupu leków, przy przeciętnej emeryturze wynoszącej ok. 1700 zł i kosztach prywatnej wizyty lekarskiej sięgających 300 zł. Kampanie społeczne i projekty takie jak „Stop niewolnictwu IV piętra”, „Toalety ratują życie” czy Ogólnopolska Karta Seniora należy traktować jako ważny element profilaktyki zdrowotnej i realnego przeciwdziałania wykluczeniu seniorów.
8. Znaczenie farmaceutów w systemie ochrony zdrowia. Przyszłość zawodu
Zawód farmaceuty znajduje się obecnie w punkcie przełomowym. Ustawa z dnia 10 grudnia 2020 r. o zawodzie farmaceuty, a także doświadczenia wyniesione z pandemii COVID-19 istotnie zmieniły postrzeganie farmaceutów – zarówno przez pacjentów, jak i przez pozostałych uczestników systemu ochrony zdrowia. Jednocześnie dynamiczne rozszerzanie kompetencji farmaceutów rodzi pytania o granice odpowiedzialności zawodowej, relacje między poszczególnymi profesjami medycznymi, model finansowania nowych świadczeń oraz konieczność systemowego wsparcia opieki farmaceutycznej.
Farmaceuci kliniczni i szpitalni stanowią kluczowy personel placówek medycznych, analizują farmakoterapię pod kątem działań niepożądanych, monitorują ich występowanie, weryfikują schemat leczenia, a także nadzorują zgodność terapii ze standardami NFZ i dokumentacją medyczną.
Rekomendujemy wzmocnienie roli farmaceuty w systemie ochrony zdrowia przez umożliwienie farmaceutom klinicznym pełnienia funkcji Głównego Badacza w badaniach klinicznych. Włączanie farmaceutów klinicznych do zespołów terapeutycznych w szpitalach, opiece ambulatoryjnej i długoterminowej, czyli na różnych szczeblach opieki zdrowotnej.
Rekomendujemy także uwzględnianie farmacji klinicznej w strategicznych planach reform ochrony zdrowia. Rekomendujemy systemowe wsparcie finansowe i organizacyjne przez opracowanie modelu refundacji usług farmaceuty klinicznego oraz uwzględnienie świadczeń farmaceutycznych w koszyku świadczeń gwarantowanych oraz wsparcie aptek szpitalnych w implementacji efektywnych metod zarządzania lekami (np. Unit Dose).
W obszarze rozwoju kadry i edukacji rekomendujemy zwiększenie liczby farmaceutów klinicznych i szpitalnych poprzez propagowanie szkoleń specjalizacyjnych oraz promowanie multidyscyplinarnej współpracy farmaceutów z lekarzami i innym personelem medycznym.
Dbając o bezpieczeństwo i jakość terapii rekomendujemy wdrożenie standardów monitorowania farmakoterapii, w tym działań niepożądanych, przeglądów lekowych i koncyliacji lekowej oraz ułatwienie dostępu do danych medycznych przy zachowaniu zgodności z RODO, w celu skutecznego zarządzania terapią pacjenta.
W zakresie roli farmaceuty rekomendujemy rozszerzenie zakresu opieki farmaceutycznej. Farmaceuci powinni odgrywać aktywną rolę w profilaktyce, prowadzeniu wywiadów farmaceutycznych i doradztwie zdrowotnym. Ich kompetencje w zakresie szczepień i ich realizacji powinny być utrzymane i rozwijane.
Rekomendujemy wyraźne wyznaczenie granic kompetencji oraz konieczność współpracy z innymi zawodami medycznymi. Należy określić, które zadania mogą wykonywać farmaceuci, a które pozostają w kompetencjach lekarzy czy innych zawodów medycznych. To ułatwi współpracę między zawodami medycznymi i ograniczy nieporozumienia w leczeniu pacjentów. Rozpoznanie kompetencji innych zawodów pozwoli lepiej zaplanować rozszerzenie roli farmaceuty bez konfliktów kompetencyjnych.
Rekomendujemy odciążenie systemu ochrony zdrowia przez przejęcie pewnych kompetencji przez farmaceutów, co może skrócić ścieżkę leczenia pacjentów i zwiększyć dostępność usług medycznych oraz ograniczyć ich koszty.
Rekomendujemy wsparcie w zakresie finansowania i promocji usług farmaceutycznych. Państwo i instytucje odpowiedzialne za ochronę zdrowia powinny finansowo wspierać opiekę farmaceutyczną i umożliwić farmaceutom promowanie swoich usług.
W zakresie kształcenia i rozwoju kompetencji rekomendujemy ciągłe doskonalenie kwalifikacji farmaceutów w zakresie innowacyjnych terapii i opieki farmaceutycznej oraz umiejętności komunikacyjnych w zakresie zbierania wywiadu farmaceutycznego. Media i środowisko naukowe powinny wspierać farmaceutów w edukowaniu społeczeństwa i zwiększaniu ich roli w profilaktyce zdrowotnej.
W obszarze udziału farmaceutów, w tym farmaceutów klinicznych, w poprawie przestrzegania zaleceń terapeutycznych rekomendujemy pilną implementację istniejących regulacji dotyczących opieki farmaceutycznej i farmacji klinicznej. Systemową edukację w zakresie adherencji – od poziomu szkolnego po programy studiów medycznych.
Rekomendujemy wykorzystanie narzędzi cyfrowych (e-recepta, IKP) do wspierania pacjentów i profesjonalistów oraz wdrożenie konkretnych usług farmacji klinicznej i opieki farmaceutycznej (m.in. przeglądy lekowe, koncyliacje, edukacja pacjenta, usługa nowego leku).
Rekomendujemy wzmocnienie współpracy nieprofesjonalnej: włączenie farmaceutów aptek ogólnodostępnych w proces poprawy przestrzegania zaleceń terapeutycznych, wzmocnienie roli oraz działań na rzecz rozwoju usług opieki farmaceutycznej w aptekach ogólnodostępnych.
Rekomendujemy pacjentom stosowanie się do następujących zaleceń sprzyjających poprawie adherence:
• Przyjmuj leki dokładnie tak, jak zalecił lekarz lub farmaceuta – w odpowiedniej dawce i o wskazanych porach.
• Jeśli chorujesz na chorobę przewlekłą, nie przerywaj terapii samodzielnie, nawet jeśli poczujesz poprawę. Twoje leki wymagają regularnego stosowania.
• Pytaj o wszystko, co jest dla Ciebie niezrozumiałe – cel terapii, sposób działania leku oraz o to, jakie objawy powinny Cię zaniepokoić.
• Zgłaszaj wszystkie działania niepożądane – farmaceuta pomoże ocenić, które wymagają reakcji, a które można obserwować.
• Ułatw sobie organizację leczenia – korzystaj z pudełek na leki, aplikacji przypominających, harmonogramów dawkowania.
• Informuj o trudnościach – np. problemach z połykaniem, otwieraniem opakowań, myleniem leków czy dostępnością preparatów.
• Zawsze pokazuj farmaceucie lub lekarzowi aktualną listę wszystkich przyjmowanych leków, także tych dostępnych bez recepty i suplementów.
• Regularnie korzystaj z usług farmaceutycznych, takich jak przegląd lekowy czy konsultacje dotyczące nowych leków.
• Nie zmieniaj leku na odpowiednik bez konsultacji, jeśli masz wątpliwości lub trudność z rozpoznaniem opakowań.
• Dbaj o systematyczność – postaraj się przyjmować leki o stałych porach i łączyć je z codziennymi nawykami, aby łatwiej o nich pamiętać.
Rekomendujemy spójny kierunek dla dalszych działań legislacyjnych, organizacyjnych i edukacyjnych. Dalsze systemowe wdrażanie opieki farmaceutycznej jako stałego, udokumentowanego elementu systemu ochrony zdrowia. Usługa ta powinna koncentrować się na poprawie bezpieczeństwa i skuteczności farmakoterapii, w szczególności u pacjentów starszych, przewlekle chorych oraz z polipragmazją.
Rekomendujemy utrzymanie uprawnień farmaceutów w zakresie kwalifikacji do szczepień i ich wykonywania oraz dalsze rozszerzanie katalogu szczepień dostępnych w aptekach. Apteki oraz apteczne punkty szczepień powinny być traktowane jako istotny element systemu profilaktyki zdrowotnej, zwiększający dostępność świadczeń, zwłaszcza dla osób starszych i mieszkających poza dużymi ośrodkami miejskimi.
Zalecamy szersze włączanie farmaceutów w działania z zakresu edukacji zdrowotnej i profilaktyki chorób. Apteki mogą pełnić funkcję lokalnych punktów pierwszego kontaktu i profilaktyki zdrowotnej.
Rozszerzanie roli farmaceutów powinno odbywać się przy jednoznacznym określeniu zakresu ich kompetencji i odpowiedzialności zawodowej. Rekomenduje się doprecyzowanie regulacji prawnych oraz rozwój modeli opieki zespołowej, opartych na współpracy m.in. farmaceutów, lekarzy i pielęgniarek, co pozwoli ograniczyć ryzyko konfliktów kompetencyjnych.
Zalecamy tworzenie i wdrażanie rozwiązań informatycznych umożliwiających sprawną komunikację pomiędzy farmaceutami a lekarzami, co może przyczynić się do poprawy ciągłości leczenia oraz ograniczenia błędów terapeutycznych.
Farmaceuci mogą skutecznie przejąć część zadań profilaktycznych, edukacyjnych oraz związanych z drobnymi dolegliwościami zdrowotnymi, co pozwoli skrócić ścieżkę pacjenta i zmniejszyć obciążenie lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej. Rekomenduje się stopniowe włączanie wybranych usług farmaceutycznych do koszyka świadczeń gwarantowanych, w oparciu o ocenę ich efektywności klinicznej i ekonomicznej.
Zaleca się analizę i ewentualną modyfikację obowiązujących przepisów w zakresie informowania pacjentów o usługach zdrowotnych świadczonych w aptekach, z zachowaniem zasad etyki zawodowej i ochrony pacjenta.
Rozszerzanie kompetencji farmaceutów powinno być powiązane z systematycznym rozwojem kształcenia podyplomowego, obejmującego opiekę farmaceutyczną, innowacyjne terapie oraz kompetencje komunikacyjne. Media i środowisko akademickie powinny wspierać farmaceutów w edukowaniu społeczeństwa i przeciwdziałaniu dezinformacji zdrowotnej.
9. Promowanie wdrożeń – umacnianie wizerunku nauki jako fundamentu rozwoju Polski
Łączenie potencjału jednostek medycznych, technicznych, społecznych i humanistycznych na rzecz zdrowia publicznego to dostarczanie argumentacji dla decyzji warunkujących efektywne funkcjonowanie nauki oraz poprawa komunikacji społecznej naukowców z otoczeniem, w tym z otoczeniem biznesowym i sektorem publicznym. „Księga Wdrożeń XXI wieku” w zamierzeniu inicjatorów i realizatorów projektu jest początkiem nowego, innowacyjnego procesu komunikacyjnego, którego odbiorcami są szeroko pojęte grupy społeczne w Polsce. Jej przedmiotem są wdrożenia osiągnięć naukowych polskich uczonych, które mają istotny wpływ na funkcjonowanie społeczeństwa i jego dobrostan. Interdyscyplinarność jest dziś niezbędna zarówno w szkolnictwie wyższym, jak i w badaniach naukowych.
Rekomendujemy promowanie nauki przez promocję wdrożeń, co może być najlepszym narzędziem w przeciwdziałaniu dezinformacji i populizmowi. Wdrożenia mogą być jednym z najlepszych narzędzi w tym zakresie. Osiągnięcia muszą być starannie udokumentowane, tak aby możliwe było pokazanie społeczeństwu, że inwestowane środki przynoszą wymierne efekty, z czego wszyscy mogą być dumni.
Zwracamy uwagę na potrzebę systemowego podejścia do rozwoju nauki w Polsce. Rekomendujemy, aby traktować ją jako obszar strategiczny dla państwa oraz aby nauki stosowane otrzymywały silniejsze wsparcia ze strony nauk podstawowych.
Nauki i badania podstawowe mają fundamentalne znaczenie, ponieważ bez ich rozwoju nie ma możliwości dalszego postępu ani tworzenia innowacji. Rekomendujemy ich konsekwentne i stabilne wspieranie, przypominając, że bez silnych podstaw naukowych nie powstanie trwały ekosystem innowacji.
W Polsce nadal brakuje wystarczającej prezentacji osiągnięć naukowych. Fakt zgłoszenia aż 100 projektów do „Księgi Wdrożeń XXI wieku” pokazuje jednak ogromny potencjał tej inicjatywy. Rekomenduje się udostępnienie wszystkich projektów na stronach internetowych resortu zdrowia lub resortu nauki i szkolnictwa wyższego, aby można je było szeroko zaprezentować i pokazać, jak wiele można osiągnąć.
Istotne jest nie tylko powstawanie i wdrażanie projektów, ale również ich implementacja w Polsce i na świecie. Do tego niezbędne są inwestycje, zarówno fundusze inwestycyjne, jak i realne wsparcie państwa. Rekomendujemy utworzenie państwowego funduszu inwestycyjnego, który wspierałby najlepsze projekty.
Interdyscyplinarność, szczególnie w kontekście zdrowia publicznego, jest niezbędna, ale wymaga zaangażowania i rozwiązań ustawowych. Rekomendujemy systemowe podejście do budowania relacji z biznesem i otoczeniem.
Wdrożenia opierają się przede wszystkim na wspólnocie nauk oraz interdyscyplinarności uwzględniającej aspekty społeczne, ekonomiczne, prawne i środowiskowe. Rekomendujemy budowania ekosystemu nauki na uczelniach i w instytutach, który wspierałby tworzenie wdrożeń. Podkreślamy także znaczenie systemowego podejścia, umiejętności rozmowy, tworzenia konsorcjów w zależności od potrzeb oraz myślenia przyszłościowego. Proces ten jest długotrwały, dlatego środowisko naukowe musi być odpowiednio przygotowane.
Interdyscyplinarność to nie tylko wiedza techniczna, ale także humanistyczne spojrzenie na drugiego człowieka. Zaleca się, aby niezbędne aspekty techniczne były równoważone wrażliwością i uwzględnieniem potrzeb pacjenta, szczególnie sztucznej inteligencji. Gdy technika coraz bardziej wkracza w system opieki, musimy pamiętać o ludzkiej twarzy medycyny. Pacjent nie może stać się anonimowy. Każdy człowiek musi pozostać podmiotem działań medycznych i edukacji zawodowej.
Rekomendujemy angażowanie się w przygotowywanie „Księgi Wdrożeń XXI wieku”, aby przeciwdziałać trzem głównym problemom polskiej nauki: hejtowi, który hamuje kreatywność, szalbierzom, czyli osobom podważającym zaufanie społeczne do nauki, oraz odpływowi młodych talentów. Podkreślamy wagę upowszechniania nauki i pokazywania społeczeństwu realnych efektów badań, co pozwala postrzegać naukę nie jako „suche fakty”, lecz jako źródło konkretnych korzyści dla ludzi.
10. Kształcenie i rola nowych technologii w przyszłości zawodu lekarza i innych zawodów medycznych – otwartość, elastyczność i interdyscyplinarność
Podczas kongresu eksperci poświęcili wiele uwagi wyzwaniom, które stoją przed młodą kadrą medyczną. Zawody fundamentalne dla społeczeństwa, często nazywane zawodami zaufania społecznego, muszą być realizowane przez ludzi, którzy są odpowiednio przygotowani i prezentują odpowiednie etyczne standardy. Zadano więc pytania: jakie są oczekiwania wobec zawodu, jakie nowe wyzwania przed nim stoją oraz jak się z nimi mierzyć, a także jak budować współpracę z pacjentami? Nie zabrakło odniesień do nowych technologii, które mogą wspierać realizacje misji zawodu. Sztuczna inteligencja dynamicznie rozwija się w medycynie, nie zastąpi ona lekarzy, ale zgodzono się, że przewagę zyskają ci specjaliści, którzy nauczą się w praktyce korzystać z narzędzi AI. Przyszłość medycyny to połączenie wiedzy człowieka z potencjałem sztucznej inteligencji. Należy zwrócić uwagę na dostępność do narzędzi AI.
Rekomendujemy nie deprecjonować wiedzy pacjenta, nawet tej wspieranej przez AI, co sprzyja budowaniu zaufania. Lekarz powinien reagować spokojnie, rzeczowo rozwiać wszystkie wątpliwości pacjenta i pokazać szerszy kontekst medyczny. Rekomendujemy partnerskie podejście i większą otwartości w komunikacji, zwracając uwagę, że współczesny pacjent jest bardziej świadomy i oczekuje dialogu, a nie jedynie autorytatywnych decyzji lekarza. Czasy „bogów w medycynie” już minęły.
Zalecane jest wprowadzanie do program dydaktycznych kierunków medycznych oraz na kierunku lekarskim elementów związanych z ekonomią, oceną efektywności terapii oraz nauką umiejętności radzenia sobie z pacjentami, w większym zakresie niż występuje to dotychczas.
Rekomendujemy, aby w większym zakresie niż dotychczas prezentowano zakres działalności lekarza i innych zawodów medycznych dla uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych.
Nowoczesne technologie ułatwiają i zwiększają skuteczność nauki, ale nie zastępują klasycznego nauczania medycyny. Rekomendujemy zachowanie równowagi między bezpośrednim kontaktem z pacjentem a rozwijaniem myślenia przyszłych lekarzy przy jednoczesnym wykorzystaniu nowoczesnych narzędzi. Technologie powinny pełnić funkcję wsparcia, umożliwiać wielokrotne powtarzanie procedur, symulacje sytuacji klinicznych czy naukę interaktywną. Nie mogą jednak zastąpić wartości, które rodzą się w relacji pacjent–lekarz i w codziennej praktyce klinicznej.
Zaleca się, aby kształcąc lekarza XXI wieku, zwracać uwagę na potrzebę otwartości, elastyczności i interdyscyplinarności – lekarz powinien być zarówno innowatorem, jak i wizjonerem. Medycyna uczy pokory, a nowoczesne kompetencje, technologie i komunikacja powinny opierać się na poczuciu misji i powołaniu.
Raport 7. Kongresu Zdrowie Polaków dostępny jest tutaj.
Rekomendacje 7. Kongresu Zdrowie Polaków przedstawiono 16 marca 2026 roku podczas wydarzenia „Nauka dla zdrowia społeczeństwa w ustanowionym przez Senat RP Roku Edukacji Zdrowotnej i Profilaktyki”. Podczas wydarzenia ogłoszono również laureatów konkursu Perspektywy Medycyny 2025.