Choć kobiety stanowią już niemal połowę kadry akademickiej w Polsce, ich potencjał nadal nie jest w pełni wykorzystywany. Raport opracowany przez prof. dr hab. Nataszę Kosakowską-Berezecką oraz dr hab. Magdalenę Żadkowską pokazuje, że równość w nauce wciąż pozostaje projektem niedokończonym, a bycie widocznym może przeciwdziałać znikaniu.
Jeśli chcesz wiedzieć, jakie są główne wnioski płynące z raportu „Efekt nagrody: widoczność lekarstwem na znikanie”, to wyraźnie pokazuje on, że problemem nie jest brak kompetencji, lecz mechanizmy systemowe, które stopniowo ograniczają obecność kobiet w nauce: doświadczenie nierównego traktowania ze względu na płeć w polskim środowisku akademickim znacznie częściej dotyka kobiet niż mężczyzn – deklaruje je 36% badaczek wobec 9% badaczy.
Połowa respondentek wskazuje również na przypadki naruszania zasad równości płci w miejscu pracy, podczas gdy wśród mężczyzn takie doświadczenia zgłasza 25%. Jeśli zastanawiasz się, jakie są najczęściej wymieniane problemy nierówności płci w miejscu pracy, to obejmują one: nierówności płacowe, ograniczony dostęp do awansu, nadmierne obciążenie obowiązkami dydaktycznymi i administracyjnymi, pomijanie tytułów naukowych kobiet oraz deprecjonowanie ich kompetencji i osiągnięć.
Z badania wynika także, że kobiety częściej otrzymują większą liczbę zadań niż mężczyźni zatrudnieni na analogicznych stanowiskach i znajdujący się na podobnym etapie kariery naukowej (38% wobec 24%). Jednocześnie ponad połowa badaczek odczuwa presję podejmowania dodatkowych obowiązków w celu udowodnienia swojej wartości (51% wobec 31% mężczyzn).
Nierówności widoczne są również na kolejnych etapach kariery akademickiej. Choć kobiety stanowią ponad połowę osób ze stopniem doktora, w gronie profesorów jest ich jedynie 28%, a w obszarze STEM – niespełna 20% (OPI, 2023). Badania NCN z 2022 roku wskazują, że istotną rolę odgrywają bariery psychologiczne i kulturowe – brak wiary w powodzenie aplikacji grantowych deklaruje 59% badaczek, w porównaniu do 37% badaczy.
Niewidzialne bariery w karierze naukowej kobiet
Raport zwraca uwagę także na istotne różnice w sposobie, w jaki naukowczynie prezentują swoje osiągnięcia. Kobiety rzadziej niż mężczyźni cytują własne publikacje – aż o 37% mniej (Ghiasi et al., 2016), używają o 12% mniej pozytywnych określeń w opisach swoich badań (Lerchenmueller et al., 2019) i rzadziej dzielą się swoimi pracami w mediach społecznościowych, takich jak Twitter.
Wyniki badania wskazują także wyraźne różnice między płciami w ocenie własnych szans na sukces grantowy. Kobiety częściej niż mężczyźni uznają swój dorobek naukowy i potencjał do pozyskania finansowania za niewystarczający.
Chociaż zainteresowanie kierowaniem projektami badawczymi jest podobne w obu grupach (65% kobiet wobec 67% mężczyzn), to mężczyźni częściej posiadają w tym zakresie rzeczywiste doświadczenie. Kobiety rzadziej decydują się na objęcie roli kierownika/czki projektów, głównie ze względu na niższą samoocenę i większe obciążenie obowiązkami rodzinnymi, podczas gdy mężczyźni częściej rezygnują z tej funkcji z powodu nadmiernych obowiązków administracyjnych. Wśród czynników zniechęcających do ubiegania się o granty, badaczki najczęściej wymieniają brak wiary w sukces (59% w porównaniu do 37% mężczyzn) oraz niską ocenę własnego dorobku naukowego (43% wobec 26%).
Różnice w autoprezentacji i samoocenie przekładają się na realne ograniczenia w widoczności dorobku naukowego, dostępie do kierowniczych funkcji w projektach oraz szansach na finansowanie i uznanie w środowisku akademickim.
Jeśli zastanawiasz się, jak przeciwdziałać ograniczeniom w byciu zauważonym w nauce, to eksperci radzą: – Musimy nie tylko wspierać kobiety na ścieżce naukowej, ale też działać na rzecz zmiany systemowej w zakresie równości płci. W przeciwnym razie tracimy ogromny potencjał intelektualny, który mógłby przysłużyć się całemu społeczeństwu – ocenia prof. dr hab. Ewa Łojkowska, przewodnicząca jury programu L’Oréal-UNESCO Dla Kobiet i Nauki.
– Różnice w autoprezentacji i samoocenie nie są kwestią indywidualnych wyborów, lecz efektem funkcjonowania w systemie, który przez lata premiował określone style komunikowania osiągnięć. Jeśli nie zaczniemy ich uwzględniać w ocenie dorobku naukowego, będziemy nadal reprodukować nierówności, zamiast je niwelować – ocenia dr hab. Magdalena Żadkowska, współautorka raportu.
Wnioski z raportu jednoznacznie wskazują , że pełne wykorzystanie potencjału kobiet w nauce wymaga nie tylko indywidualnego wsparcia, lecz przede wszystkim trwałych zmian systemowych, które zapewnią równe warunki rozwoju i widoczność dorobku naukowego.
Raport dostępny jest w wersji online.
***
Autorki badania
Profesora doktora habilitowana Natasza Kosakowska-Berezecka, kierowniczka Zakładu Psychologii Międzykulturowej i Rodzaju w Instytucie Psychologii Uniwersytetu Gdańskiego. Naukowo zajmuje się procesami przeciwdziałającymi uprzedzeniom i dyskryminacji. Kierowniczka międzynarodowego konsorcjum badawczego Towards Gender Harmony gdzie wspólnie z 150-osobowym zespołem z całego świata bada współczesne stereotypy płci w ponad 60 krajach.
Doktora habilitowana Magdalena Żadkowska, profesora Uniwersytetu Gdańskiego, międzynarodowa ekspertka wdrażania rozwiązań równościowych w instytucjach akademickich, kierowniczka międzynarodowych projektów badawczych badających pary w różnych momentach turbulencji – zajmuje się codziennością życia rodzinnego w obliczu zmian związanych z między innymi z podziałem obowiązków domowych, rynkiem pracy i rodzicielstwem. Obie Panie są współautorkami Planu Równości Płci w Uniwersytecie Gdańskim nagrodzonego w 2025 roku „EU Award for Gender Equality Champions”.
Badanie „Efekt nagrody: widoczność lekarstwem na znikanie” zostało wykonane na zlecenie programu L’Oréal-UNESCO Dla Kobiet i Nauki.
Foto: freepik.com