W obszarze zdrowia dzieci i młodzieży Polska znalazła się w punkcie krytycznym. Dalsze działania fragmentaryczne i interwencyjne nie są w stanie odwrócić utrwalonych trendów związanych z niskim poziomem aktywności fizycznej, narastającą nadwagą i otyłością oraz rosnącymi kosztami zdrowotnymi wynikającymi z niekontrolowanego funkcjonowania w środowisku cyfrowym. „Wywrócenie stolika oznacza konsekwentne umieszczenie profilaktyki zdrowia dzieci i młodzieży w centrum polityki publicznej” – rekomendację nr 5 Kongresu Zdrowie Polaków 2025 przedstawia prof. Hubert Makaruk, dziekan Wydziału Wychowania Fizycznego i Zdrowia AWF w Warszawie, filia Biała Podlaska.
Zastanawiam się, czy ten stolik da się wywrócić? Już wiem, że tak. Umówiliśmy się z panią senator, że będziemy wywracali stolik. Dzisiaj może zrobię to werbalnie, a później będziemy podejmowali inne działania.
Szanowni państwo, w obszarze zdrowia dzieci i młodzieży doszliśmy do punktu, który możemy nazwać krytycznym. Dane są jednoznaczne: bardzo niski poziom aktywności fizycznej, dramatycznie wzrastający odsetek dzieci z nadwagą i otyłością, coraz większe obciążenie zdrowiem psychicznym, związane m.in. z niewłaściwym funkcjonowaniem w środowisku cyfrowym, pokazują, że dotychczasowy model działań prozdrowotnych nie daje spodziewanych rezultatów. Dlatego potrzebna jest zmiana systemowa, czyli – mówiąc obrazowo – wywrócenie stolika w myśleniu o zdrowiu dzieci i młodzieży.
Co to tak naprawdę znaczy? Co przez to rozumiemy? Po pierwsze, oznacza to powiązanie polityki publicznej i finansowania z realnymi, mierzalnymi standardami profilaktyki zdrowotnej dzieci i młodzieży. Nie możemy finansować wyłącznie reakcji na skutki, a marginalnie traktować działania, które ograniczają prawdopodobieństwo, że te skutki w ogóle się pojawią.
Państwo dojrzałe nie wybiera między profilaktyką a medycyną ratującą życie. Państwo dojrzałe potrafi ratować życie wtedy, gdy pojawia się zagrożenie, ale musi też umieć działać wcześniej, aby zagrożenie było jak najmniejsze.
Jeżeli mówimy o profilaktyce, to musi mieć ona swoje cele, wskaźniki i swoją odpowiedzialność instytucjonalną. Oczywiście też możliwość oceny efektów w kontekście 10, 15 lat.
Po drugie, oznacza to uznanie szkoły nie tylko za miejsce edukacji, ale za instytucje pierwszej linii zdrowia publicznego dzieci. To właśnie tam powinny być systemowo kształtowane: codzienna aktywność fizyczna, kompetencje ruchowe, edukacja żywieniowa, higiena snu, higiena cyfrowa, wczesne rozpoznawanie ryzyk, czyli to wszystko, co daje nam m.in. edukacja zdrowotna.
Jeżeli większość uczniów nie osiąga minimalnych standardów w zakresie aktywności fizycznej, sprawności fizycznej czy kompetencji ruchowej, system powinien reagować równie poważnie, jak reaguje, kiedy pojawiają się trudności w czytaniu, pisaniu czy liczeniu.
Po trzecie, ta zmiana musi zaczynać się bardzo wcześnie. Fundamenty zdrowia, sprawności i nawyków ruchowych powstają w pierwszych latach życia. Dlatego potrzebujemy spójnych działań już na etapie przedszkolnym oraz jasnego przypisania odpowiedzialności za profilaktykę zdrowotna najmłodszych dzieci. Nie mniej ważna jest rodzina – to tam powstają pierwsze wzorce. Dlatego skuteczna profilaktyka wymaga nie tylko edukowania dzieci, ale również i rodziców, wzmacniania wspólnot lokalnych środowisk, czyli tam, gdzie współtworzony jest styl życia młodego pokolenia.
Istotnym wyzwaniem naszych czasów jest również środowisko cyfrowe. Technologie same w sobie nie są zagrożeniem, nie są czymś złym. Problem jest w tym, że są bardzo często używane w niekontrolowany sposób, pasywny, bezrefleksyjny. Dlatego potrzebujemy edukacji w zakresie higieny cyfrowej, ograniczenia czynników rozpraszających w procesie edukacyjnym oraz świadomego wykorzystania technologii do wspierania zdrowia, aktywności fizycznej, higieny snu i tych wszystkich elementów profilaktyki.
Podsumowując, zdrowie dzieci i młodzieży wymaga podejścia systemowego. Oznacza to współpracę wielu sektorów – edukacji, polityki społecznej, cyfryzacji – stabilne finansowanie oraz oparcie działań na rzetelnych danych i długofalowej ewaluacji. Inwestycja w dobrostan młodego pokolenia nie jest kosztem. Jest fundamentem rozwoju społecznego i gospodarczego na kolejne dekady naszego państwa.
Rekomendacje 7. Kongresu Zdrowie Polaków: https://zdrowie-polakow.pl/rekomendacje-7-kongresu-zdrowie-polakow-2025/
Transmisja online: https://www.youtube.com/live/0A9FGksnpWY
Foto: Albert Wasilewski, Marta Jakubiak / IFPS